Ama amino asidi yabomfiwa sana mu miti ku kupanga ama amino asidi ayasangwa pamo kabili nga ifibombelo fya kundapila mu kupanga imiti ikola. Kuli ama amino asidi ukucila pali umwanda umo ayabomfiwa mu miti, ukubikapo na ma amino asidi 22 ayapanga ama amino asidi na ukucila pali 100 ayashipanga ama amino asidi.
Ukupekanya kwa filonganino ukwakwata ama amino acid ayengi kulabomba umulimo uukalamba mu fya kulya fya mu mishipa ifya muno nshiku no kundapa kwa fya kulya fya mubili, ukusunga bwino bwino ifya kulya fya balwele abalwele nga nshi no kupususha imyeo yabo, ukufilenga ukuba ifya miti iyacindama mu fya miti ya muno nshiku.
Ici cibumba kuti cabomfiwa umo umo ku kundapa amalwele yapusanapusana, maka maka amalwele ya cifuba, amalwele ya mu mala, ubulwele bwa mu bongobongo, amalwele ya mutima, na malwele ya kupumikisha, e lyo no kulenga umubili ukukanalya bwino. Na kabili, ififuma ku amino acid fyalangisha ukuti kuti fyabomba bwino mu kundapa kansa.
Ifya Kubomfya Ifya Bumi
Amaproteini e ntulo ya fipe iya mweo; ubumi ni musango wa kubako kwa maproteini. Iciputulwa ca kubalilapo ica mapulotini ni asidi ya amino. Ukubulisha kwa amino acid iili yonse iyacindama kuti kwalenga imibombele ya mubili ukukanabomba bwino, ukuonaula imibombele ya fya kulya, kabili mu kupelako kuti kwalenga ubulwele. Nangufye ukubulisha kwa amino asidi imo iyacindama kuti kwalenga ukukanabomba bwino mu fyakulya. Ica kumwenako fye, umuti wa arginine na citrulini fyalicindama ku kupanga urea; ukukanalya bwino umulopa wa cystine kuti kwalenga insulini ukucepa no kulunduluka kwa shuga mu mulopa. Na kabili, ukukabila kwa cystine na arginine kulakulilako nga nshi pa numa ya kucula; ukubulisha kuti kwacingilila ukupanga kwa ma protein nangu fye ni pa maka ayalinga.
Icifwaikwa ku muntu umukalamba ica amino asidi iyacindama cili mupepi na 20%-37% iya cifwaikwa ica ma protein. Ama amino asidi yalabomba umulimo uukalamba mu fya kulya; fimo fyalenga ukununkila, fimbi fyalenga ifya kulya ukukosa, kabili fimbi filalenga ukununkila ukukula, pa kati ka fimbi.
1. Ukununkila kwa Amino Asidi Ama amino asidi ayengi yalikwata ukununkila, ayalenga ukuti kube ukununkila pamo nga ukununkila, ukununkila, ukukalipa, no kusansalikwa mu fya kulya. Iciputulwa ca nshita tacikwata ubukali kabili cilasuma nga nshi; iyo ne fyafumamo fya iko fyalaya ifya kunonsha. Ama amino acid yamo ayanono aya menshi ayasunguluka yalikwata ukununkila ukwabipa kabili yafuma ku menshi ayabomfiwa ku ma protein ilyo balepanga ifya kulya.
Asidi wa glutamic asangwa sana mu fya kulya fya mu fimenwa kabili kuti asangwa ukupitila mu kupanga umukaka wa ng’ano. Asidi wa glutamic alikwata ifya kunwa fyonse fibili ifya bukali ne fya umami, kabili ubukali e bwacilapo ukununkila. Nga ca kuti fyasansalikwa bwino na alkali, filapanga umulopa uwabamo umulopa (MSG); pa numa ya kupanga umucele, ukununkila kwa glutamate ukwabipisha kulapwa, kabili ukununkila kwa umami kulakulilako. MSG eciputulwa cikalamba ica mubili uwabomfiwa sana ku kulenga umami ukukula.
2. Cimo ica fishinte fya kubalilapo ukununkila Ukusansa kwa carbonyl-amine pa kati ka amino asidi na shuga e cintu cacindama mu kupanga umununkilo ne langi mu kupanga ifya kulya. Mu nshita ya uku kwasuka, ama amino asidi yamo na shuga filalya, ukupanga ifya kunwa ifya kunwa. Ama amino acid nayo kuti yaonaika nga yapya pakupanga ifintu fimo ifya kunwa, nangu ukuonaulwa na bacteria pakuti pabe ifya kunwa. Eico, ama amino acid e yatungulula ku fya kunwa ifya kunwa kabili na kabili ifya kulya ku ma bacteria ayaonaula.